JUNIOR VS SENIOR

In een krantenartikel uit Gazet Van Antwerpen dd. 24 december 1978, wordt Leo Jordaens junior als een autodidact omschreven, die artistiek nauwelijks verwant was aan zijn vader Leon. Ditzelfde artikel leert ons ook dat Jordaens senior hoofdzakelijk portretten en dieren schilderde. Er bestaat echter een theorie die zegt dat ze beide landschappen schilderden en dan nog in nagenoeg dezelfde stijl, soms moeilijk van elkaar te onderscheiden. Deze theorie zegt ook dat het onderscheid makkelijk gemaakt kan worden aan de hand van de plaats waar de werken gesigneerd zijn: senior zou linksboven gesigneerd hebben, terwijl junior dat rechtsboven deed, zich bewust van de mogelijke verwarring. Links en rechts gesigneerde werken tonen wel verschillen in techniek, maar de stijl is daarentegen erg gelijkend, alsook de onderwerpen. De theorie doet dan vermoeden dat vader en zoon een voorliefde hadden voor dezelfde onderwerpen of dat ze zelfs samen op de linkeroever van de Schelde de rede van Antwerpen gingen schilderen. Op zich is dat een erg romantische gedachte, maar mijns inziens zou dergelijke informatie wel in het betreffende krantenartikel gestaan hebben; ik veronderstel dat Leo Jordaens junior er zelf wel informatie voor heeft verschaft. Er zijn geen harde bewijzen voor, noch tegen deze theorie, maar men kan aan de hand van een aantal eigenschappen wel de conclusie trekken dat het eerder om eenzelfde kunstenaar gaat, dan om twee verschillende.

Handtekeningen
Nader onderzoek van de handtekeningen ondersteunt de stelling niet. Van de hiernaast afgebeelde signaturen is nr.1 gegarandeerd van Jordaens senior (junior was op dat moment pas één jaar oud). Volgens de theorie zijn nrs.2, 3, 4 en 5 ook van senior (links gesigneerd), maar net bij die signaturen staat geen initiaal van de voornaam, wat wel bij nr.1 het geval is. Bij de rechts gesigneerde werken, komt het initiaal terug. Opvallend is ook de onderlijning, die zowel bij links als rechts gesigneerde werken te vinden is. Hetzelfde geldt trouwens ook voor het 'staartje' aan de s op het einde.

Materiaal
Ondergrond en formaat van links en rechts gesigneerde werken duiden ook eerder op eenzelfde schilder. Nrs.4, 5, 6 en 7 (respectieflijk twee links en twee rechts gesigneerde werken) hebben allemaal het 'typische' Jordaensformaat (ca. 38 x 42 cm) en zijn geschilderd op pershout.

Datering
Er zijn echter wel enkele werken die voor verwarring zorgen. Nr.1 laat zien dat senior zijn werken ook dateerde met een jaartal. Nr.3 is een links gesigneerd werk met een gelijkaardige datering - dit zou de theorie kunnen ondersteunen - en is meteen ook het meest afwijkende werk qua formaat: met 101 x 116 cm is het het grootste werk dat ik tot nu toe gezien heb en ook het onderwerp wijkt sterk af van wat junior normaal deed. De ondergrond van goedkoop pershout wijst dan weer wel in de richting van junior - het lijkt me sterk dat een doorwinterd leerling van Opsomer dergelijk materiaal zou gebruiken.
De achterzijde van origineel ingelijste werken, verschaft soms ook kostbare informatie. Op enkele van de werken in mijn verzameling staat niet enkel een opschrift aan de achterzijde, maar ook een datum. Als men alle gedateerde werken in beschouwing neemt, zijn alle links gesigneerde werken van voor 1970 en alle rechts gesigneerde van daarna. Dit sluit de theorie niet uit, maar het zou wel betekenen dat junior niets geschilderd heeft vóór 1970 en dus pas begonnen is na de dood van zijn vader, wat uiteindelijk erg onwaarschijnlijk is.

De missing link
Hoewel de uiteenzettingen hierboven erg plausibel en vermoedelijk ook correct zijn, leveren ze geen sluitend bewijs vóór, noch tegen de theorie. Hard bewijs, de missing link zeg maar, was er niet voorhanden en het leek ook twijfelachtig of dat ook bestond. In januari 2014 dook er echter een werk op eBay op (hieronder afgebeeld), dat bewijst dat junior ook links signeerde (wat overigens niet wil zeggen dat alle links gesigneerde werken van juniors hand zijn). Het werk zelf heeft de typische handtekening van links gesigneerde werken, maar op de achterzijde kleeft Leo's adreskaartje van zijn woonplaats aan het Kielpark. Aangezien dat dit detail vervalsen weinig of geen meerwaarde geeft aan het werk (behalve dan voor een verzamelaar), mag aangenomen worden dat dit door Leo zelf werd gedaan, waardoor we de hardnekkige theorie als mythe kunnen klasseren.


Conclusie
De stelling dat senior links signeerde en junior rechts, was niet geheel ondenkbaar, maar gezien de bewijslast onwaar en volgens mij eerder gegroeid uit een gerucht, mogelijk uit noodzaak enkele werken aan senior toe te schrijven en de identificatie van vader en zoon te vergemakkelijken. Kortom: volgens mij zijn signaturen 2 tot en met 7 van Leo Jordaens junior, in chronologische volgorde. Het verschil zit hem dus niet in de plaats van de signatuur, maar wel in de leeftijd van de schilder.

Rest enkel de vraag: waarom is Leo Jordaens op een bepaald moment rechts beginnen signeren? Toeval of niet: bij de rechtse signaturen duikt ook opeens een initiaal van de voornaam op (één enkele uitzondering niet in beschouwing genomen). Een dergelijke plotse verandering wijst dikwijls op een ingrijpende gebeurtenis. Mijn persoonlijke interpretatie hiervan is dat Leo die omschakeling maakte na het overlijden van zijn vader; met name het gebruik van het initiaal 'L' wijst in die richting, bij wijze van eerbetoon.

De schilderijen hieronder tonen duidelijk het verschil in techniek tussen links- en rechtsgesigneerde werken, waarbij het linkse werk (volgens mij) geschilderd werd door een jonge Leo Jordaens junior die zijn weg nog niet geheel gevonden had, terwijl het rechtse werk het resultaat is van jaren oefening en verfijning van een techniek, grenzend aan routine. Een verschil dat niet op foto zichtbaar is, maar mogelijk ook wijst op eenzelfde schilder op verschillende leeftijden: de verf van het linkse schilderij is erg mat en ook vrij dun aangebracht, terwijl het rechtse glanst en er in veel dikkere lagen opligt. Dit heeft waarschijnlijk met de kwaliteit van de verf te maken of een overdreven verdunning voor het linkse werk, wat eerder wijst op een jonge, onervaren schilder met beperkte financiële middelen dan een klassiek opgeleide leerling van Opsomer.


Tot op heden heb ik slechts enkele werken gezien die met honderd procent zekerheid toe te schrijven zijn aan Leon Jordaens senior en daaruit blijkt dat, zoals de meeste kunstenaars, senior geen vaste plaats had om te signeren. Hieronder enkele voorbeelden van (vermoedelijk) seniors werk. Nr.1 is vrijwel zeker van senior; de datering van '52 zou anders betekenen dat junior dit op achtjarige leeftijd schilderde en in tegenstelling tot de geliefkoosde ondergrond van junior, is dit op doek geschilderd. Nr.2 is een twijfelgeval; dit werk werd gemaakt in 1961, maar lijkt een gemengde techniek van pastel en verf op een ondergrond van papier (dit laatste is een vermoeden, want het werk werd ingelijst met een passe-partout - niet zichtbaar op deze foto). Nr.3 is ongetwijfeld van senior, aangezien junior in 1945 pas één jaar oud was. Senior dateerde zijn werk dus vrijwel altijd, maar ook dat is geen sluitende manier om de twee van elkaar te onderscheiden, aangezien junior dat ook soms deed.